ايران از روزگاران كهن تا كنون به نامهاي ،آري ، آريان ، آريانا ، آرياويچ ، آرياويج ، آريه ، آریامهن، اران ، آريان ،‌آريانشهر ،‌ائيريانم وئجه ، ائيريه ، ائيريوشينه ، اير ، ايران شثر ، ايران شهر، ايران ويج، ايران ويچ ،‌ايران ويژ ، ايريا ، ايرياوه ، ايرياوه ، ايرج ، ايريوخشوثه ، پرس ، پرشا ، پرشيا، پرشيانا ، سرشناس بوده است.
واژه ايران برگرفته از نام (( آريانا )) يعني سرزمين آرياييهاست . آريايي ها در هزاره دوم قبل از ميلاد به فلات ايران وارد شدند . گروهي از آنان به هندرفتند و گروهي در اين سرزمين كه به نام آنان ايران نام گرفته ، باقيماندند

واژه آريا در زبانهاي اوستايي، فارسي باستان و سانسكريت بهترتيب به گونه هاي ايريه ،اريه، آريه،به كار رفته است.
اريه در نام اريامنه پدر نياي داريوش بزرگديده مي شود و ايريه در واژه اوستايي ايرينه به معنيايراني و  آريايي و در نامهاي ايرينه وئجه،ايران ويچ و ايريو خشوثهكوهي كه آرش،تير انداز نامي ايران در زمان منوچهر پيشدادي از بالاي آن ، تيري به سوي خاور انداخت و اير ياوه ياري كننده آرياآورده شده است.
كلمه آريا به معني نجيب ، اصيل ، شجاع و آزاده در نوشتارها به كاررفته به صورتي كه داريوش بزرگ هخامنشي در نبشته هاي نقش رستم و شوش ، از خود چنين ياد كردهاست :
من داريوشم ، شاه بزرگ ، شاه شاهان ، شاه سرزمين هاي همه نژاد، شاه در اين بوم ( زمين ) بزرگ پهناور ، پسر ويشتاسپ هخامنشي ، پارسي ، پسر پارسي ، آريا , آريايي ، آريا چهر ، آريايي نژاد.
خشايارشاه ، پسر و جانشين او نيز در نوشته تخت جمشيد ، از خود چنين ياد مي كند:
من خشايار شا هستم ، شاه بزرگ ، شاه شاهان ، شاه سرزمينهاي پرنژاد ، شاه در اين بوم بزرگ پهناور ، پسر داريوش ....
آريايي هايي كه در هند مستقر شدند ، قلمرو خود را ارت ورت نام گذاشتند كه به صورت آريا ورته نيز گفته شده است . آريائي هايي كه به ايران آمدند ، بر اساساوستا در سرزميني به نام ائيريانم وئجو ( اوستايي ) يا ايرانويج ( eranvej) پهلوي زندگي مي كرده اند . اين كلمه از دو كلمه ايران وويج(airyanam unejo) تشكيل شده است  ويج را بعضي به معني تخمه و نژاد دانسته اند . بدين ترتيب ايرانويج به معناي نژاد ايراني است و چون بهمكاني منسوب شود به معناي محل زندگي ايرانيان خواهد بود.
ايران ويج در اوستا برترين سرزمين سپند است و در آنجاست كه جم بهشت آسودگي و ناز و نوشخويش را پي افكند . در ايرانويچ است كه زرتشت ، شست وخشور بزرگ ديده بهديدار جهان مي گشايد و آيين خود را بنياد مي نهد.
اريه،ايريه رفته رفته به صورت اير دگرگون شده و با پسوند نسبت پهلوي ikو يا ic به شكل نام ( اريك ) در ارمني و ايرج در پهلوي و فارسي در آمده است.
ايرانيان در نبشته هاي پهلوي ساساني ، خود را بدين نام و ميهن خويش را ( ايران ) كه در پهلوي اشكاني آريان،در ارمني eran ) يا ( ايرانشثر eransathr ) ودر فارسي ايرانشهر مي ناميدند.
در اوستا آريانه هم به معناي قوم ايراني و هم محل سكونت آنان بوده است و لغت آريان نيز به صورت جمع آن بكار بردهاند . در كتاب ( پيامبران و شاهان ) حمزه اصفهاني ، دانشمند سده 4 ه. ق يكبار از كشور آريان ياد كرده و يكبار آريان را از هفت تيره بزرگ روي زمينبه شمار آورده است.
بنابر بر روايتهاي كهن ، ايران از ايرج آمده است . ايرج و دو برادرش تور و سلم از فرزندان پادشاهي به نام فريدون هستند . اين سه برادر به ترتيب در اوستا به صورت ائيريه ( Airya) توئيري ( Tuirya) و سي ريمه ( sairima) آمده است . سلم نياي همسايگان غربي ايران ، تور نياي همسايگان شرقي ايران و ايرج نياي ايرانيان شناخته شده اند . فريدون سرزمين اصلي خود را كه خونيرس نام داشته و در ميانه جهن جاي داشتهبه ايرج داده است و بدين ترتيب خونيرس همان ايران مي باشد . صورت كامل اين واژه اوستايي خونيرس يامي است كه به معناي سرزمين آفتاب تابان است . ازروزگار ايرج كه به دست تور كشته شد ، ميان ايرانيان و تورانيان جنگ درگرفت و در نتيجه لفظ توراني بجاي انيراني ( غير ايراني ) معنا يافت.
از دوره هخامنشيان لغات چندي كه در بردارنده نام ايران است بر جاي مانده است ، چنانكه نام پدر بزرگ داريوش ، آريامنه بوده و در كتيبه بيستون كلمه آريانا خشاثرامaryana khsharthramبه معناي سرزمين آريايي ها بكار رفته و كلمه ائيريوشينهairyo shayana به معناي منزلگاه ايرانيان در فارسي باستان استفاده مي شده است.
در همان حال يونانيان ، ايران را پرسيس ( persis ) ناميده بودند كه از نام فارس ريشه گرفته بود كه مسكن پارسان است . پارسيان در روزگار هخامنشيان حاكمان ايران بودند و به اين دليل يونانيانتمام سرزمين انان را بدين نام مي خواندند . بعدها كلمه پرسيس در ديگرزباهاي اروپايي نيز وارد شد و در زبان انگليسي به صورت پرشياPersiaودر زبان فرانسوي پرس ( pers) بكار رفت.

ابو شكوربلخي ، در ستايش شاه ساماني ، مي گويد:
خداوند ما نوح فرخ نژاد كه بر شهر ايران بگسترد داد
فردوسي نيز پس از او ، مي سرايد:
همه شهر ايران و توران و چين به شاهي بر او خواندند آفرين
همه شهر ايران بياراستند مي و رود و رامشگران خواستند

منابع:
افشار سيستاني ، ايرج ، پژوهش در نام شهرهاي ايران ، روزنه ، 1378
خير انديش رسول ، شايان سياوش ، ريشه يابي نام و پرچم كشورها ، انتشارات كوير ، چاپ چهارم 1375